غروب هفتم ذی‌الحجه یادآور شهادت پنجمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت، حضرت امام محمدباقر(ع) است؛ پیشوایی که در برهه حساس انتقال قدرت میان بنی‌امیه و بنی‌عباس، با تکیه بر «جهاد تبیین»، نقشه راهی بی‌بدیل برای برون‌رفت از چالش‌های پیچیده فرهنگی و سیاسی ترسیم کردند. آن امام همام در عصر استبداد سیاه و در میان غبار فتنه‌هایی که باورهای نبوی را نشانه رفته بود، بنیان‌های دانش ناب اسلامی را چنان استوار کردند که شکوه آن تا ابد الهام‌بخش آزاداندیشان است. ایشان با پیوندی ناگسستنی میان «بصیرت فرهنگی» و «مبارزه سیاسی»، هویت شیعی را از انزوا خارج کرده و به یک جریان تمدن‌ساز مبدل کردند.
به همین مناسبت، در گفت‌وگویی مشروح با حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی شریعتی‌تبار، استاد دانشگاه و حوزه، محقق و مؤلف حوزه دین و مدیرگروه فقه و اصول بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس به واکاوی ابعاد شخصیتی آن امام شکافنده علوم و پیام‌های عمیق سیره عملی ایشان برای جامعه امروز پرداخته‌ایم. در ادامه مشروح این گفت‌وگو را می‌خوانید.

مؤلفه‌های کمال انسانی در نگاه باقرالعلوم(ع)

حجت‌الاسلام شریعتی‌تبار با اشاره به ضرورت الگوگیری از ائمه اطهار(ع)، سخن خود را با تبیین یک حدیث بنیادین آغاز کرد: «امام باقر(ع) کمال واقعی انسان و قوام جامعه را در سه رکن متوازن می‌دانند: تفقه در دین، صبر بر ناملایمات و تقدیر معیشت. این سه شاخصه، این سه رکن، یعنی آگاهی دینی و حفظ هویت، صبر در برابر موانع دشمنان و ساماندهی زندگی اقتصادی، زیربنای سعادت و تعالی یک ملت است. «تفقه» یعنی فهم عمیق و استراتژیک از دین که مانع فریب خوردن در فتنه‌ها می‌شود؛ «صبر» به معنای پایداری در برابر فشار دشمنان و «تقدیر معیشت» یعنی انضباط اقتصادی و خودکفایی. لقب باقرالعلوم تنها یک توصیف علمی نبود، بلکه یک مأموریت الهی برای تولید قدرت از مسیر آگاهی بود؛ ایشان جامعه شیعی را که به دلیل اختناق اموی در حاشیه قرار گرفته بود، به چنان مرجعیتی رساندند که حتی مخالفان نیز برای درک حقایق هستی، ناگزیر از زانو زدن در برابر کرسی درس ایشان شدند».

جایگاه علمی و تربیت شاگردان تراز اول

مدیرگروه فقه و اصول بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس در ادامه به تبیین جایگاه علمی ایشان پرداخت: «شیخ مفید به‌درستی تأکید می‌کند که هیچ‌یک از سلاله پاک نبوت به اندازه امام باقر(ع) در تشریح ظرایف قرآن، سنت و فنون ادب، ظهور و بروز نداشتند. ایشان در برابر مدعیان دروغینِ دانش، با اقتدار ایستادند و یادآور شدند که دانش حقیقی تنها از سرچشمه وحیانی اهل‌بیت(ع) جاری می‌شود. حضرت با تربیت نخبگانی چون زراره، محمد بن مسلم و جابر جعفی، یک نظام تشکیلاتی علمی ایجاد کردند. این شاخص‌ترین ویژگی سیره امام باقر(ع) است؛ یعنی تربیت کادر و شخصیت‌های تراز اول که بتوانند بار سنگین تمدن اسلامی را در دوره‌های بعد به دوش بکشند».

پیوند استراتژیک جهاد فرهنگی و مبارزه سیاسی

این کارشناس مذهبی با رد تفکر «جدایی دین از سیاست» در سیره ائمه(ع)، خاطرنشان کرد: «باید دانست که کار فرهنگی و تربیتی، در ذات خود واجد نوعی جهاد سیاسی است. تشکیل حکومت و نظام اسلامی، حق مردم است تا رهبری عالم، عادل و باتقوا داشته باشند و یکی از ابعاد امامت نیز همین بُعد سیاسی است. نظام‌های استکباری و سلطه‌گر همواره برای تثبیت سیطره خود، جوامع را از نظر فرهنگی در سطحی نازل نگه می‌داشتند. قرآن کریم در آیه ۵۴ سوره زخرف در اشاره به فرعون می‌فرماید: «وَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ؛ و(به این تبلیغات دروغ و باطل) قومش را ذلیل و زبون داشت تا همه مطیع فرمان وی شدند که آن‌ها مردمی فاسق و نابکار بودند». او ابتدا قوم خویش را از حیث فرهنگی تهی و سبک‌مایه ساخت و آنان را دچار تنزل فکری کرد تا سلطه‌اش را آسان بپذیرند. خلفای جور بنی‌امیه و بنی‌عباس نیز دقیقاً همین نگرش را برای تداوم سلطه خود دنبال می‌کردند».

ایستادگی در برابر طاغوت؛ از کاخ هشام تا غربت زندان

حجت‌الاسلام شریعتی‌تبار با بازخوانی فرازهایی تأمل‌برانگیز از تاریخ، افزود: «تقابل میان نور و ظلمت در مواجهه حضرت با هشام بن عبدالملک به اوج رسید. حاکم مغرور اموی، امام را برای تحقیر به شام احضار کرد، اما با منطق وحیانی و هیبت الهی حضرت شکست خورد. حتی کار به زندان کشید، اما امام در همان محبس نیز به روشنگری پرداختند تا جایی که زندانیان مجذوب سیره ایشان شدند. ترس هشام از نفوذ کلام امام چنان بود که حتی در مسیر بازگشت به مدینه، دستور تحریم اقتصادی و ارتباطی کاروان امام را صادر کرد؛ اما بصیرت‌افزایی حضرت، تمامی این حصارهای استکباری را درهم شکست».

فرجام سخن: نسخه شفابخش برای عصر حاضر

امام باقر(ع) در عمر پنجاه‌وهفت‌ساله و دوره ۱۸ ساله امامتشان، همزمان به فعالیت علمی، تربیت شاگرد، مبارزه سیاسی و تدبیر معیشت پرداختند. تعارض مستکبران با ایشان نیز ریشه در تضاد منافع داشت؛ چنان‌که قرآن می‌فرماید: «أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَی مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ؛ بلکه آنان به مردم [که در حقیقت، پیامبر و اهل بیت اویند] به خاطر آنچه خدا از فضلش به آنان عطا کرده، حسد می‌ورزند»(سوره نساء، آیه ۵۴). حاکمان، منافع نامشروع خود را در تقابل با مکتب امامت می‌دیدند. امروز پیام این سیره برای ما روشن است: آگاهی‌بخشی و حفظ هویت دینی، اصل و اساس هر حرکت موفقی است. ما باید با الگوگیری از امام باقر(ع)، در شرایط جنگ امروز، با صبر، استقامت و تقویت دانش دینی جامعه، در مسیر تحقق آرمان‌های اسلام گام برداریم.